De stappen die ik hier in deze demonstratie laat zien, zijn niet mijn standaardaanpak voor elk schilderij. Meestal zijn er geen stappen. Omdat ik ongeduldig ben, werk ik continu aan gedeeltes van het papier waar ik de juiste vochtigheid vind. Ik vind het fijn als kijkers zich kunnen identificeren met het onderwerp, de sfeer, de locatie, het geluid, de geur en de texturen, in plaats van zich af te vragen hoe ik dit of dat effect heb bereikt. Ik houd me niet aan een bepaalde stijl. Ik laat het onderwerp de stijl bepalen. Ik probeer in bijna elk schilderij iets anders, tot het punt dat ik me ongemakkelijk voel als er 3 of 4 schilderijen achter elkaar goed lukken. Ik heb geprobeerd de toevalligheden in aquarel op een gestructureerde manier te beheersen, maar ik heb het opgegeven. Ik laat ze gewoon gebeuren.
Het onderwerp van mijn schilderij is een wijk in de stad Pune, vlakbij Mumbai, in West-India. Het is een traditionele melkboerenkolonie die meer dan honderd jaar geleden, in de koloniale tijd, werd gesticht om de nabijgelegen militaire kazernes van melk te voorzien. Het was een hete zomerdag in mei. Ik reed op mijn motor en zag de plek voorbijrazen. Meteen besloot ik terug te komen. Ik vond de typisch Indiase vormen te midden van de drukte mooi, de scherpe schaduwen, de felle zon en het prachtige verhaal dat in deze plek schuilging.
Stap 1 – De schets
Normaal gesproken zijn mijn schetsen niet zo gedetailleerd, maar ik vond dit een complex onderwerp. Voor een complex onderwerp moet een schets behoorlijk nauwkeurig zijn wat betreft perspectief, verhoudingen en de posities van de verschillende elementen. Mijn schildersschets is meestal een mix van verschillende potloodschetsen, fotoreferenties en een paar mislukte pogingen met hetzelfde onderwerp. Ik neem artistieke vrijheid om dingen te verplaatsen, weg te laten of toe te voegen, maar ik verander nooit iets dat de basisatmosfeer van het onderwerp schaadt. De locatie is slechts bijzaak, de sfeer is het onderwerp. Ik laat graag een paar dingen gedeeltelijk buiten beeld om de verbeelding van de kijker buiten de grenzen van het schilderij te laten treden. Ik zou liegen als ik zou zeggen dat ik alle mogelijke kleine problemen in mijn hoofd heb opgelost. Maar ik heb er vertrouwen in dat ik die problemen kan oplossen als ze zich voordoen. Zonder die potentiële problemen is er geen plezier. Schilderen is niet zoals een alledaagse rit naar kantoor. Aquarelschilders hebben het zelfvertrouwen van een rallycoureur nodig. Vaker wel dan niet loopt het uit op een ramp.
Stap 2 – Lichte tinten
In deze fase heb ik de vlakken bedekt met lichte tinten, met slechts een vleugje koele en warme nuances. Randen zijn in dit stadium niet zo belangrijk. De ordening van de vormen en hun onderlinge relaties zijn belangrijker en verdienen meer aandacht. De vormen moeten dwars door de elementen heen lopen, anders ben ik bang dat het schilderij eruit gaat zien als een collage van verschillende gekleurde vormen die op een stuk papier zijn geplakt. Ik heb deze fase laten drogen. In deze fase wordt ook de toonreferentie bepaald. Het is moeilijk om de tinten te beoordelen op een blanco wit vel papier. Ik zou zeggen dat deze fase de spreekwoordelijke sprong in het diepe is, wetende dat het water koud is.
Stap 3 – Het vaststellen van de belangrijkste vormen
Vervolgens werk ik aan de middentinten. Dit is de fase waarin ik meestal een idee krijg of het schilderij lukt of dat er nog problemen voor me liggen. En geloof me, dat gevoel kan aan beide kanten vreselijk mis zijn. Maar ik kan dat gevoel niet onderdrukken. Ik houd me in om niet te donker te gaan. Hier vind ik het erg nuttig om creatief te werken op een vochtig of nat oppervlak met technieken zoals het laden van verf, het mengen van verf op papier, het besproeien van het papier met water, het oplichten om een gloed te creëren, enzovoort. De combinatie van stap 2 en 3 is het meest zichtbare deel van het voltooide schilderij. Uiterste zorgvuldigheid is hier vereist om ervoor te zorgen dat grote oppervlakken niet levenloos worden. Oppervlakken worden niet levenloos als ze nat zijn, maar ze kunnen er plotseling levenloos uitzien als ze droog zijn... en dan is het voorbij. Goed oordeel is hier dus vereist. Ik liet het oppervlak niet drogen totdat ik zeker wist dat het goed was. Het mengen van kleuren op papier werkt vooral wonderbaarlijk goed in middentinten om de kans op levenloze oppervlakken te verkleinen. Belangrijke randen die ik scherp wilde houden, werden hier gedefinieerd. Ik besluit de middentinten iets lichter te houden dan de uiteindelijke kleur, omdat ik het schilderij soms graag verder uitwerk met washes nadat de donkere tinten zijn aangebracht.
Stap 4 – De donkere tinten en randen bepalen
Ik kies zorgvuldig waar ik droogborstel en waar ik op natte oppervlakken moet werken. Te veel van iets kan het schilderij er goedkoop en gekunsteld uit laten zien. Ik schilder graag effen donkere vlakken op een licht vochtig oppervlak. Dat zorgt voor mooie zachte randen en ik kan het oppervlak ook verrijken met koelere of warmere tinten binnen de donkere vlakken om de effen donkere kleuren interessanter te maken. Soms druppel ik gewoon wat water op de randen nadat ik de donkere vlakken heb geschilderd. Dit creëert een prachtige gloeiende rand. Het hele idee is om te voorkomen dat effen donkere vlakken er te netjes of levenloos uitzien. Er moeten plekken zijn waar de lichte tinten, de middentinten en de donkere vlakken met elkaar in wisselwerking treden en een vibratie creëren. Kijk bijvoorbeeld naar de kleding die aan de waslijn hangt en de hoek van het gebouw tegen de zonovergoten muur en het dak – deze plekken hebben die vibratie. Deze fase is bijna onomkeerbaar. Zorgvuldige aandacht is nodig om plekken te creëren die ik wil laten opvallen. Ik heb zoveel mogelijk geprobeerd om de donkere vlakken impliciet of expliciet met elkaar te verbinden.
Stap 5 – Detaillering
Ik heb de koeien zorgvuldig geschilderd en te veel details vermeden. Ik wilde niet dat de kijker naar het schilderij zou kijken en zou zeggen: "Kijk eens naar die prachtige koeien!" Ik heb vooral overschilderingen aangebracht, met name in de schaduwpartijen, om ze te integreren in een homogeen geheel. Dit deed ik met een platte kwast van synthetische haren en een lichte hand. Deze overschildering creëert interessante, subtiele randen in de lichte gedeelten en verzacht de randen van de donkere vlakken in de schaduwen. Ik heb ervoor gezorgd dat ik de lichte gedeelten niet te veel aanraakte. Net als bij de donkere gedeelten is het ook een goed idee om de zonovergoten gebieden met elkaar te verbinden. Ik heb met een platte kwast details aangebracht op het dak en op het metselwerk door de randen van de muur dicht bij de grond vuil te maken. Daarna heb ik met een droge kwast details toegevoegd aan de randen van de schaduwen. Ik heb kleine, specifieke gebieden donkerder gemaakt om dingen te laten opvallen, zoals de schaduwen rond de kleding en het raam achter de koe. Om de koeien in het schilderij te integreren, heb ik een verbindend patroon achter de koeien op de achtergrondmuur aangebracht.
Stap 6 – Laatste details
Ik vind dit een cruciale fase, maar het is ook een zeer bevredigende fase, als ik tevreden ben met het resultaat tot nu toe. Het is heel gemakkelijk om te veel te werken en het focuspunt te vervagen. Het is ook heel gemakkelijk om te weinig te werken en het schilderij er onafgewerkt en gewoon uit te laten zien. Ik heb de lucht toegevoegd. Ik heb een fijne penseel gebruikt om op sommige plekken lijnen aan te brengen om het perspectief te accentueren en de aandacht van de kijker naar een gewenst gebied te trekken. Ik heb spaarzaam gebruik gemaakt van Titaanwit En Napels Geel Om de overgang tussen licht en schaduw wat meer glans te geven, heb ik palen en verticale elementen toegevoegd voor een dramatisch effect. Daarna heb ik er puur water overheen gesprenkeld en met een olieverfkwast verf opgespoten, zonder te overdrijven. En dat is alles!
Luie middag in de nazomer door Sanjay Desai
Dat is het niet helemaal. Ik liep even weg van het schilderij, kwam terug, ging zitten en bekeek het nog eens. Misschien had de achtergrond met het gebouw beter gekund. Is er te veel contrast in het schilderij? De locatie had veel contrast. Het was zomer. Schaduwen zijn scherp en donker in India. Maar toch… had ik het schilderij geel in plaats van rood kunnen maken? Had ik de horizon lager kunnen plaatsen en het perspectief kunnen uitrekken om de gebouwen en de koeien imposanter te laten lijken? Misschien… de enige manier om daar achter te komen is om het allemaal een andere keer te proberen.
Sanjay Desai aan het schilderen in zijn atelier.
